Tộc người Đan Lai có nguồn gốc từ dân tộc Kinh, chủ yếu mang họ La, vốn dĩ chạy trốn sự đàn áp của một tên bạo chúa miền Hoa Quân (nay thuộc huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An). Truyền thuyết kể rằng, dòng họ La bị bắt phải tìm cho ra 100 cây nứa bằng vàng, một chiếc thuyền chèo liền mái, nếu không sẽ bị thảm sát tất cả. Họ buộc phải gồng gánh, bồng bế nhau chạy trốn lên núi, chạy mãi đến thượng nguồn con sông Giăng này, nơi không còn nghe thấy tiếng người mới dám dừng chân. Một bộ tộc mới ra đời từ đây. Cái tên Đan Lai có thể được đặt là do từ “Đan” trong tên làng Đan Nhiệm quê xưa, và “Lai” là do cuộc sống của họ phải tiếp xúc, lai tạp với các dân tộc khác ở vùng cao…

Trung úy Kha Văn Đại, Trinh sát viên Đồn Biên phòng 555 (xã Môn Sơn, huyện Con Cuông) cũng là một tay lái xuồng cừ khôi. Anh điều khiển chiếc xuồng nhỏ khéo léo vượt qua 102 cái thác, ghềnh trên quãng sông Giăng dài 20km, đưa chúng tôi đến bản Cò Phạt, nơi có 82 hộ (345 người) Đan Lai sinh sống. Có khoảng 30 lần tất cả mọi người phải lội xuống dòng sông chảy xiết đẩy xuồng vượt qua thác.

Giao thông cách biệt đã làm các bản người Đan Lai nơi thượng nguồn sông Giăng cô lập như một ốc đảo với bên ngoài. Dịp Tết Canh Dần vừa qua, Trung úy Kha Văn Đại lái hàng chục chuyến xuồng chở gạo cứu trợ cho bà con Đan Lai. Một lần khi vượt thác, xuồng va phải đá, lật úp giữa dòng sông, Đại và một chiến sĩ biên phòng nữa phải mất gần một buổi lặn hụp vớt từng bao gạo ướt sũng nước dưới dòng sông lạnh cóng. Mệt rã rời nhưng các anh ứa nước mắt khi chứng kiến bà con dân bản vui mừng chia nhau từng vốc gạo ướt mang về nấu cơm chiều.

Cán bộ, chiến sĩ Trạm Biên phòng Khe Khặng bàn bạc cùng bà con Đan Lai tích cực lao động sản xuất tự túc lương thực.

Giờ đây, đang mùa giáp hạt, dù được sự trợ giúp lương thực của các cấp, các ngành, đặc biệt là Bộ đội Biên phòng Nghệ An với 7kg/người/tháng, nhưng hầu hết các hộ dân ở đây đều chủ yếu ăn khoai, ăn sắn độn cơm. Bà La Thị Tung, 87 tuổi ở trong ngôi nhà rách nát, cõng đứa cháu gầy gò trên lưng cho tôi biết, sáng nay (28-2), cả nhà bà gồm 3 người lớn và một cháu nhỏ chỉ ăn một bát gạo với sắn luộc. Đó là bữa ăn chính của cả nhà, còn buổi chiều, khi con trai và con dâu bà từ rẫy trở về, sẽ “có gì ăn nấy”.

Trung úy Hồ Quốc Việt, cán bộ Trạm Biên phòng Khe Khặng trên địa bàn cho chúng tôi biết, đến chiều 30 Tết, bà con người Đan Lai đã cấy xong 8ha lúa nước vụ Đông Xuân. Toàn bộ giống lúa vụ này bà con được huyện, tỉnh cấp; cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng 555 trực tiếp vận động, hướng dẫn bà con canh tác. Trung úy Việt nói: “Đối với bà con Đan Lai, phải cầm tay chỉ việc, hướng dẫn cụ thể từng li, từng tí, đồng thời phải thường xuyên kiểm tra, đôn đốc, nhắc nhở bà con lao động sản xuất. Bởi tập tục, lối sống phụ thuộc vào thiên nhiên, cùng mặc cảm tự ti hàng trăm năm sống tách biệt, tự cô lập với thế giới bên ngoài của bà con chưa dễ khắc phục ngay được. Vụ mùa vừa qua, một điều đáng mừng là bà con người Đan Lai đã biết lập ra các “nhóm đổi công”, trợ giúp nhau lao động sản xuất có hiệu quả”.

Ngày 19-12-2006, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt đề án bảo tồn và phát triển bền vững tộc người thiểu số Đan Lai, hiện sinh sống tại vùng lõi Vườn quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông - tỉnh Nghệ An với tổng kinh phí hơn 93 tỉ đồng. Theo đề án này, sẽ tăng cường đầu tư cơ sở hạ tầng giao thông, thuỷ lợi, y tế, giáo dục đào tạo tại các khu vực đồng bào Đan Lai sinh sống, giúp bà con mở rộng quan hệ giao lưu với đồng bào các dân tộc khác trên địa bàn. Đại tá Hoàng Anh Thắng, Chính ủy Bộ đội Biên phòng Nghệ An cho chúng tôi biết: “Là thành phần chủ trì thực hiện đề án, Bộ chỉ huy Biên phòng Nghệ An đã xây dựng và triển khai kế hoạch, chủ trương để lại nơi ở truyền thống của mình (bản Cò Phạt và bản Búng) dưới 100 hộ, còn lại di dời về khu tái định cư ở bản Kẻ Tắt và Pá Hạ (xã Thạch Ngàn). Dự án làm đường từ đập khe Pà Lài vào bản Cò Phạt đã được UBND huyện Con Cuông  triển khai, hiện đã hoàn thành thiết kế kỹ thuật và chuẩn bị mời thầu. Đồn Biên phòng 555 đã tổ chức khảo sát diện tích đất canh tác để đầu tư giống cây trồng, vật nuôi phù hợp. Điều quan trọng nhất, các cấp, các ngành đặc biệt là cán bộ, chiến sĩ các trạm, tổ biên phòng cắm bản cần tổ chức tuyên truyền, vận động, hướng dẫn bà con thay đổi cách thức sản xuất, canh tác, thay đổi suy nghĩ và hành động, thay đổi lối sống, đồng thời tích cực lao động sản xuất, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của bộ tộc mình”.

Cô giáo Trần Thị Vân Nga, quê ở huyện Hưng Nguyên, Nghệ An vừa được tăng cường vào điểm Trường Tiểu học Môn Sơn 3 tại bản Cò Phạt, để lại nhà đứa con trai 4 tuổi cho chồng chăm sóc. Năm học này, cô nhận đỡ đầu, giúp đỡ 4 em học sinh nghèo trong bản. Lương giáo viên hợp đồng mỗi tháng chỉ có 1,2 triệu đồng, cô trích ra 200.000 đồng mua sách vở, áo quần, giày dép cho các em. Và tất cả 6 giáo viên ở điểm trường này, cùng với cán bộ, chiến sĩ Trạm Biên phòng Khe Khặng đều làm như vậy. Mỗi người, bằng khả năng của mình đã giúp đỡ các em học sinh, giúp đỡ bà con người Đan Lai một cách hữu hiệu nhất. Mỗi lần về thăm con, trở lại trường, cô giáo Vân Nga đều mang theo quần áo cũ của con trai và của các gia đình hàng xóm không dùng nữa, tặng các cháu bé trong bản. Chúng tôi nhận thấy các cháu bé ở đây tất cả đều mặc áo quần khá tốt. Phó bản La Văn Linh cho biết, 100% hộ dân của bản đều sử dụng áo quần, chăn màn “từ thiện”. Chương trình “Tết ấm cho người nghèo” vừa qua đã mang đến cho bà con Đan Lai hàng trăm cái chăn, màn, hàng trăm bộ quần áo, giúp họ vượt qua cái rét buốt tê người nơi vùng cao biên giới.

Năm 2002, tỉnh Nghệ An đã lập dự án định canh, định cư cho người Đan Lai ở hai bản Cửa Rào và Tân Sơn thuộc xã Môn Sơn, hiện có 36 hộ - 198 người. Tại đây, 8 ha đất để bà con trồng lúa nước, cho đến chiều tối ngày 27-2-2010 đã đón dòng nước ngọt mát đầu tiên. Trạm bơm nước công suất 1.000m3/giờ vừa lắp đặt xong đang chạy thử máy, dự kiến ngày 16- 3 sẽ bàn giao chính thức cho bà con. Chúng tôi may mắn được cùng bà con dân bản đón dòng nước ngọt lần đầu tiên tràn đầy trên các thửa ruộng khô khát. Nước theo các kênh, mương chảy tràn trề ra cả mặt đường. Ông Lê Văn Chiến, người dân bản Tân Sơn đang be bờ giữ nước trong thửa ruộng của mình, sung sướng nói: “Bao nhiêu năm chờ đợi, đến chừ mới có nước. Năm nay chắc được mùa to!”. Tuy nhiên, ông Chiến lại băn khoăn, trạm bơm máy móc hiện đại, tiêu tốn rất nhiều điện, làm sao giữ cho  hoạt động thường xuyên, liên tục phục vụ bà con sản xuất, là một vấn đề lớn…

Cùng trong dòng người đi đón nước về ở bản Tân Sơn, có bạn tôi là Đào Văn Thạch, Tổng giám đốc Công ty cổ phần sản xuất thương mại dịch vụ Sao Cao Nguyên ở Thành phố Hồ Chí Minh. Anh nói: “Qua Báo Quân đội nhân dân và Bộ chỉ huy Biên phòng Nghệ An, Công ty chúng tôi ủng hộ bà con người Đan Lai trước mắt 100kg giống ngô VN – 10, đây là loại ngô có khả năng chịu hạn rất tốt”.

Bài và ảnh: Trần Hoài – Thế Sơn