Cách đây gần 2 tháng, khi nhìn những chùm hoa mận nở trắng núi rừng, bản làng Tây Bắc, nhiều người trầm trồ khen đẹp! Vẫn biết, hoa nở nhìn thật đẹp và thơ mộng, nhưng dưới góc nhìn của các chuyên gia khí tượng, việc hoa mận nở sớm trước Tết Nguyên đán cả tháng trời là do thời tiết ấm lên.

Không chỉ có cây mận, hiện nhiều loại cây trồng khác, đặc biệt là cây lúa, đang đứng trước những thách thức dị thường của thời tiết, sự biến đổi khí hậu. Vậy, ngành nông nghiệp Việt

Bà con nông dân xã Mường Kim, huyện Than Uyên (Lai Châu) làm đất cấy lúa đông xuân. Ảnh: TTXVN

Nam đã làm gì để đối phó với thực tế này?

 Nhiệt độ cao hơn trung bình nhiều năm

Không kể một vài đợt rét lạnh lẻ tẻ, người dân các tỉnh miền Bắc có thể dễ dàng nhận ra: Mùa đông vừa qua ấm quá! Có khá nhiều ngày trời đông mà cứ nắng chang chang... Những bản làng, núi đồi, rừng cây… khô hanh. Những con sông, con suối trơ cạn. Những cánh rừng bị cháy nhiều hơn… Biến đổi khí hậu, sự dị thường của thời tiết, đã gây tác động tiêu cực đến nhiều địa phương, thậm chí đang gõ cửa từng nhà!

Theo các chuyên gia của Trung tâm Dự báo Khí tượng - Thủy văn Trung ương, nền nhiệt độ 3 tháng đầu mùa đông xuân năm nay phổ biến ở mức cao hơn so với trung bình nhiều năm. Đặc biệt, trong nửa đầu vụ Đông - Xuân 2009-2010 đã xảy ra những đợt nắng nóng cục bộ hiếm thấy tại phía Tây Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, một số nơi đạt giá trị cao nhất trong chuỗi số liệu quan trắc được. Trong đó, tháng 2 vừa qua, nền nhiệt độ tại các tỉnh Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ ấm lên bất thường. Ngay cả tại các tỉnh phía Đông Bắc Bộ (được coi là mát mẻ hơn do gần biển) nhiệt độ cũng cao hơn so với cùng kỳ khoảng 7 đến 8 độ C. Nhiệt độ cao nhất phổ biến trong khoảng từ 30 đến 33 độ C, riêng một số tỉnh nhiệt độ đạt ngưỡng nắng nóng, phổ biến từ 34 đến 36 độ C. Thậm chí có nơi như Kim Bôi (tỉnh Hòa Bình) lên tới 37 độ C.

Còn theo kết quả dự báo nhiệt độ và lượng mưa của Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng - Khí hậu (thuộc Viện Khoa học Khí tượng - Thuỷ văn và Môi trường Việt Nam), hiện tượng El Nino sẽ ảnh hưởng tới thời tiết nước ta từ nay đến hết tháng 5-2010, dẫn đến nắng nóng, hạn hán kéo dài và gay gắt hơn. Nền nhiệt độ tiếp tục ở mức cao hơn trung bình nhiều năm, giá trị nhiệt độ trung bình tháng cao hơn so với trung bình nhiều năm từ 1 đến 2 độ C. Lượng mưa phổ biến cũng thấp hơn, tổng lượng mưa hụt so với trung bình nhiều năm từ 20 đến 50%.

Như vậy, cùng với hệ lụy khi nước biển dâng, thiên tai, lũ lụt hoành hành, cháy rừng, xâm mặn phức tạp, thì ngành nông nghiệp đang đứng trước một thách thức lớn, có liên quan trực tiếp đến vụ lúa đông xuân năm nay, đó là những diễn biến bất thường của thời tiết.

Phải kịp thời thích ứng

Mới đây, trong cuộc trò chuyện với phóng viên Báo Quân đội nhân dân, Tiến sĩ Nguyễn Trí Ngọc, Cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) cho rằng: Do ảnh hưởng của El Nino, thời tiết ấm nóng, khô hạn đã làm thay đổi chu kỳ sinh trưởng cây trồng, gây ra những thiệt hại về mùa vụ cho nông dân. Chẳng hạn như chuyện hoa mận, mai, đào nở sớm dịp Tết vừa qua. Riêng đối với cây lúa, hiện nay ngành nông nghiệp đã xây dựng các “kịch bản” để ứng phó với nhiều loại hình thời tiết khác nhau, kể cả trong điều kiện nước biển dâng cũng sẽ tiến đến nghiên cứu loại cây có thể thích ứng được trong điều kiện nước mặn, lợ hoặc khô hạn, nắng nóng. Tuy nhiên, với các loại cây trồng khác, đặc biệt là cây ăn quả, hoa kiểng… thì nông dân nên chủ động, theo dõi sát sao xu thế thời tiết để điều tiết lịch mùa vụ hợp lý hoặc chuyển đổi cây trồng. Đồng thời, khâu dự báo thời tiết cũng cần chuẩn xác hơn để nông dân có thể chủ động về sản xuất. 

 Thách thức lớn nhất mà ngành nông nghiệp đang phải đối mặt chính là làm thế nào để vụ lúa Đông - Xuân ở khu vực phía Bắc thắng lợi trong điều kiện nền nhiệt độ tăng cao như hiện nay. Ông Nguyễn Trí Ngọc khẳng định: “Chúng tôi đã có chủ trương rất rõ ràng, đó là khi nền nhiệt độ tăng cao hơn so với trung bình nhiều năm, các địa phương phải chuyển cơ bản lịch gieo cấy lúa đông xuân sớm sang đông xuân muộn, sử dụng các loại giống lúa ngắn ngày, thích hợp. Chúng ta có thể làm rất chủ động vấn đề này vì đã có cả một bộ giống lúa lai, có phương thức gieo cấy rất phù hợp (chẳng hạn mạ sân, mạ nền, gieo thẳng). Trước đây, nhiều người thường có quan niệm, chỉ có giống lúa dài ngày mới cho năng suất cao, song hiện nay, nhờ tiến bộ nghiên cứu khoa học, chúng ta đã có loại lúa ngắn ngày mà vẫn đảm bảo năng suất cao và được cung ứng rất đầy đủ trên thị trường”.

Các chuyên gia Nguyễn Trí Hoàn, Nguyễn Văn Viết, Phạm Đức Hùng, Nguyễn Trọng Khanh (công tác tại Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam) thống nhất cho rằng: Ngoài yếu tố về điều chỉnh lịch thời vụ, sử dụng giống lúa ngắn ngày, yếu tố then chốt là phải “điều khiển” cây lúa trổ bông vào đúng thời điểm an toàn. Thời điểm lúa xuân trổ bông cho năng suất cao nhất là từ ngày 10 đến ngày 20-5. Để rút ngắn thời gian, tiết kiệm chi phí và thích ứng với biến đổi của thời tiết, phương pháp gieo sạ hàng cải tiến hoặc gieo vãi mà một số địa phương đã áp dụng là phương thức canh tác đạt hiệu quả cao hiện nay.

Vẫn theo các chuyên gia của Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam, bà con nông dân nên sử dụng phân bón cân đối và đúng phương châm: Cần bón tăng đạm và bón thúc để cây lúa đẻ thành nhiều đợt cũng như kéo dài thời gian đẻ nhánh, tăng cường sử dụng phân NPK hỗn hợp hoặc phức hợp, kết hợp dùng bổ sung phân qua lá, phân được sản xuất với công nghệ cao có phối hợp nguyên tố vi lượng, điều tiết nước hợp lý và tăng cường quản lý, diệt trừ sâu bệnh.

 Trong những ngày vừa qua, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã yêu cầu các địa phương cử cán bộ kỹ thuật xuống cơ sở để hướng dẫn nông dân kỹ thuật thâm canh lúa, dự báo và đề xuất biện pháp phòng trừ bệnh đạo ôn, bọ trĩ, rầy nâu hại lúa. Đồng thời, chỉ đạo Cục Trồng trọt theo dõi sát sao diễn biến của thời tiết để phòng tránh kịp thời những ảnh hưởng xấu đến cây trồng, hạn chế tối đa thiệt hại do thời tiết và dịch hại gây ra.

  Lê Thiết Hùng